Enflasyonla mücadele sürerken üreticilerin maliyet artışlarını etikete yansıtmamak için başvurduğu 'gramaj hilesi', 2026 yılı market raflarının en büyük sorunu haline geldi. Tüketiciler, her zaman aldıkları bisküvi, deterjan veya peynir paketini aynı fiyata aldıklarını düşünerek kasaya gidiyor; ancak paketin içindeki miktar 100 gramdan 80 grama, 1 litreden 850 mililitreye düşürülerek tüketicinin kandırılıyor. 'Şrinkflasyon' (shrinkflation) olarak adlandırılan bu yöntem, sadece gıda değil, temizlik ve kişisel bakım ürünlerinde de sinsi bir tehlike olarak kol geziyor. Uzmanlar, tüketicileri sadece son fiyata değil, etiketlerdeki "birim fiyat" kısmına odaklanmaya çağırırken; haksız ticari uygulama yapan firmalara yönelik şikayetler, e-Devlet ve 'Haksız Fiyat Artışı' (HFA) uygulaması üzerinden rekor seviyeye ulaştı.
ŞRİNKFLASYON NEDİR?
Şrinkflasyon (shrinkflation), İngilizce "shrink" (küçülmek) ve "enflasyon" kelimelerinin birleşiminden doğan, ürünlerin fiyatı aynı kalırken ağırlık, hacim veya miktarının düşürülmesiyle yapılan gizli bir zam yöntemidir. Ticaret Bakanlığı ve tüketici koruma derneklerine göre bu uygulama, tüketicinin algısını yanıltarak aynı paraya daha az ürün satılmasına yol açan 'haksız bir ticari uygulama' olarak tanımlanır. Klasik enflasyonda fiyatın arttığını gören tüketici harcamasını kısabilirken, şrinkflasyonda paketin dış görünüşü neredeyse aynı kaldığı için bu artış fark edilemez ve tüketici farkında olmadan daha pahalıya alışveriş yapmış olur.
FİYAT AYNI AMA PAKET DAHA KÜÇÜK
Bu yöntemde üreticiler genellikle ambalajın boyutuyla oynamak yerine, içeriği azaltma yoluna giderler. Örneğin; daha önce 100 gram olan bir çikolata paketi 80 grama düşürülürken, ambalajın içine daha fazla hava basılarak veya kutunun alt kısmı içe doğru çukurlaştırılarak paketin raftaki hacmi korunur. Tüketici kasada yine aynı fiyatı ödediği için bir değişiklik olmadığını sanır, ancak gramaj bazında bakıldığında ürünün birim fiyatına aslında %25 oranında gizli bir zam yapılmıştır. Bu durum, özellikle sabit gelirli vatandaşların sepetindeki ürün miktarının aydan aya sessizce erimesine neden olan en sinsi ekonomik tehlikelerden biridir.
GRAMAJ HİLESİ EN ÇOK HANGİ ÜRÜNLERDE?
Market raflarında yapılan denetimler, şrinkflasyonun en çok hızlı tüketim mallarında yoğunlaştığını gösteriyor. 2026 yılı başından itibaren yapılan incelemelerde şu ürün grupları öne çıkıyor:
- Atıştırmalıklar: Bisküvi, kraker ve cips paketlerinde gramajların 10-20 gram düşürülmesi en yaygın uygulama.
- Temizlik Ürünleri: Deterjan kutularının 5 kg yerine 4,5 kg'a, sıvı sabunların 500 ml yerine 400 ml'ye düşürülmesi.
- Süt ve Süt Ürünleri: 1 litrelik sütlerin 850 ml'ye, 500 gramlık peynirlerin 425 grama çekilmesi.
- Kişisel Bakım: Diş macunu tüplerinin küçülmesi ve şampuanların hacim kaybetmesi.
- Temel Gıda: Kaşar peyniri, tereyağı, zeytinyağı ve bal gibi ürünlerde hem miktar azaltımı hem de içerik hileleri (tağşiş) sıkça görülüyor.
TÜKETİCİ NE YAPMALI?
Gizli zamlardan korunmanın en etkili yolu 'birim fiyat' takibi yapmaktır. Alışveriş yaparken etiketin üzerindeki büyük rakama değil, hemen altında küçük puntolarla yazan '1 kg fiyatı' veya '1 litre fiyatı' kısmına odaklanmalısınız. Farklı markalar arasında karşılaştırma yaparken paket büyüklüğü sizi yanıltabilir; ancak birim fiyat her zaman gerçek maliyeti söyler. Ayrıca, sürekli aldığınız ürünlerin üzerindeki net gramaj bilgisini ara ara kontrol etmek, ambalajdaki "yeni ekonomik paket" gibi yanıltıcı ibarelere karşı dikkatli olmak ve haksız bir durumla karşılaşıldığında bunu resmi mercilere bildirmek bilinçli bir tüketicinin en güçlü silahıdır.
GRAMAJ HİLESİ SUÇ MU?
Tüketicinin bilgi eksikliğinden veya dikkatsizliğinden faydalanarak yapılan yanıltıcı ambalaj uygulamaları, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında 'aldatıcı ticari uygulama' olarak kabul edilir. Yani evet, gramaj hilesi suçtur. Ticaret Bakanlığı bünyesindeki Reklam Kurulu, ambalajın içindeki miktarı azaltıp fiyatı aynı bırakan ve bu değişikliği tüketicinin fark edemeyeceği şekilde sunan firmalara ağır yaptırımlar uygular. 2026 yılı itibarıyla, bu tür haksız uygulamalarda bulunan işletmelere her bir aykırılık için 550 bin TL'den başlayan ve milyonları bulan idari para cezaları kesilmektedir. Ayrıca, bu durumun bir yıl içinde tekrar edilmesi halinde iş yeri kapatma cezasına kadar giden yaptırımlar söz konusudur.
GRAMAJ HİLESİ YAPANLAR NEREYE ŞİKAYET EDİLİR?
Eğer bir markette veya üründe gramaj hilesi ya da fahiş fiyat artışı tespit ederseniz, şu kanallar üzerinden şikayetinizi anında iletebilirsiniz:
- Alo 175 Tüketici Danışma Hattı: Çağrı merkezini arayarak doğrudan şikayet kaydı oluşturabilirsiniz.
- HFA (Haksız Fiyat Artışı) Uygulaması: Ticaret Bakanlığı'nın mobil uygulamasını indirerek ürünün ve etiketin fotoğrafını çekip anlık bildirim yapabilirsiniz.
- e-Devlet Bildirimi: e-Devlet kapısı üzerinden "Haksız Fiyat Artışı Şikayet Bildirimi" ekranını kullanarak resmi başvurunuzu gerçekleştirebilirsiniz.
- CİMER: Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi üzerinden konuyu Ticaret Bakanlığı'na iletebilirsiniz.
